Sabat czarownic jako figura demonizująca noc


Abstrakt

Zloty czarownic, znane jako sabaty, stanowią konstrukt znaczeniowy obejmujący kompleks wyimaginowanych zachowań o znamionach rytualno-magicznych. Kojarzone z nimi kobiety – rzekome czarownice – miały wyzbywać się wszelkich ograniczeń, którym podporządkowani byli inni śmiertelnicy w swej codziennej egzystencji. Wizja destrukturalizacji świata następującej na „łysych górach” musiała budzić lęk, potęgowany dodatkowo przez poczucie dezorientacji towarzyszące nocy. Niepewność wywoływana przez błądzenie w ciemności, w zestawieniu z brakiem taksonomicznych reguł czarcich biesiad oraz z bezkrytyczną wiarą w tego rodzaju spotkania sprawiły, iż kategoria nocy została na trwale połączona z figurą czarownicy.


Słowa kluczowe

nauki o kulturze i religii; wierzenia ludowe; czarownica; sabat; noc

Adamczyk J.: Czary i magia w praktyce sądów kościelnych na ziemiach polskich w późnym średniowieczu. W: Karolińscy pokutnicy i polskie średniowieczne czarownice. Konfrontacja doktryny chrześcijańskiej z życiem społecznym czarownic. Red. M. Korczewska. Warszawa 2007, s. 91–252.

Adamowski J.: Czas i częstotliwość łysogórskich sabatów czarownic. „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio FF: Philologiae” 1996–1997, t. 14–15, s. 399–409.

Adamowski J.: Łysa Góra [hasło]. W: Słownik stereotypów i symboli ludowych. T. 1: Kosmos. Cz. 2. Ziemia, woda, podziemie. Red. J. Bartmiński, S. Niebrzegowska. Lublin 1999, s. 121–122.

Bendowska M., Żebrowski R., Borzymińska Z.: Szabat [hasło]. W: Polski słownik judaistyczny. Delet, https://delet.jhi.pl/pl/psj?articleId=15847 [data dostępu: 2.12.2020].

Boesch E.: The myth of lurking chaos. W: Between culture and biology: Perspectives on ontogenetic development. Eds. H. Keller, H. Poortinga, A. Scholmerich. Cambridge 2002, s. 116–135.

Bohomolec J.: Diabeł w swej postaci z okazji pytania „Jeśli są upiory” ukazany. Warszawa 1772.

Bracha K.: Średniowieczna metryka wizerunku świętokrzyskiej czarownicy. W: Czary, alchemia, opętanie w kulturze na przestrzeni dziejów. Studia przypadków. Red. J. Pietrzak-Thébaut, Ł. Cybulski. Warszawa 2015, s. 119–136.

Buchhammer E.R.: Mały leksykon przesadów. O czarnym kocie, trzynastce i wampirach. Krótki kurs zabobonu, magii i hermetyki. Przeł. M. Struczyński. Warszawa 1994.

Budzanowska-Weglenda D.: Czarna magia antyczna i okrutne czarownice w Epodzie V Horacego. W: Czary, alchemia, opętanie w kulturze na przestrzeni dziejów. Studia przypadków. Red. J. Pietrzak-Thébaut, Ł. Cybulski. Warszawa 2015, s. 70–81.

Bylina S.: Kościół a kultura ludowa w Polsce późnego średniowiecza. W: Literatura i kultura późnego średniowiecza w Polsce. Red. T. Michałówski. Warszawa 1993, s. 197–215.

Bylina S.: Kultura ludowa Polski i Słowiańszczyzny średniowiecznej. Warszawa 1999.

Bylina S.: Magia, czary i kultura ludowa w Polsce XV i XVI w. „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 1990, t. 35, s. 39–52.

Chmielowski B.: Nowe Ateny… albo Akademia wszelkiej sciencyi pełna […]. [Wybór i prac. M. Lipińska, J. Lipiński]. Kraków 1966.

Chudzińska-Parkosadze A.: Problem monomitu jako źródła archetypu wiedźmy w kulturze europejskiej. W: Czarownice. Studia z kulturowej historii fenomenu. Red. A. Anczyk, J. Doroszewska, K.M. Hess. Katowice 2017, s. 69–78.

Eliade M.: Kobieta, ziemia i płodność. W: Idem: Sacrum i profanum. O istocie religijności. Warszawa 1999, s. 35–49.

Fiłonowicz A.: Jak się pozbyć sekutnicy? O łowach czarownic w amerykańskich filmach fantastyczno-przygodowych. W: Czarownice. Studia z kulturowej historii fenomenu. Red. A. Anczyk, J. Doroszewska, K.M. Hess. Katowice 2017, s. 183–192.

Graves R.: Mity greckie. Przeł. H. Krzeczkowski. Warszawa 1992.

Hołda R.: Czarownice a ugarycki kult boga z rogami. Popularne transformacje mitu. W: Czarownice. Studia z kulturowej historii fenomenu. Red. A. Anczyk, J. Doroszewska, K.M. Hess. Katowice 2017, s. 166–174.

Janion M.: Projekt krytyki fantazmatycznej. W: Prace wybrane. T. 3: Zło i fantazmaty. Kraków 2001, s. 157–184.

Klisz J.: Nie-ludzka kondycja czarownic: związki z naturą a zjawisko dehumanizacji. „Sensus Historiae” 2015, t. 21, nr 4, s. 91–112.

Komar M.: Czarownice i inni. Kraków 1990.

Koranyi K.: Beczka czarownic. „Lud” 1928, seria 2, t. 7 (27), s. 110–111.

Koranyi K.: Czary i gusła przed sądami kościelnymi w Polsce w XV i pierwszej połowie XVI wieku. „Lud” 1927, seria 2, t. 6 (26), z. 1–4, s. 1–25.

Koranyi K.: Łysa Góra. Studium z dziejów wierzeń ludowych w Polsce w XVII i XVIII wieku. „Lud” 1928, seria 2, t. 7 (27), s. 57–74.

Kowalski P.: Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenie. Warszawa 2007.

Levack B.P.: Polowanie na czarownice w Europie wczesnonowożytnej. Przeł. E. Rutkowski. Kraków 2009.

Mikikulski K., Wijaczka J.: Historia powszechna. Wiek XVI–XVIII. Warszawa 2012.

Murray M.A.: Wiedźmi kult w Europie Zachodniej. Studium antropologiczne. Przeł. A. Kisiel. Katowice 2016.

Oestrreicher-Mollowo M.: Leksykon symboli. Red. L. Robakiewicz. Warszawa 2009.

Ogrodowska B.: Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce. Mały słownik. Warszawa 2001.

Oziembłowski M.: Motyw lotu czarownic w tak zwanej zbiorczej koncepcji czarownictwa europejskiego. Świadectwa średniowieczne i wczesnonowożytne. „Almanach Historyczny” 2003, t. 5, s. 49–74.

Pankalla A., Pietrzak M., Gutkowska K.: Zastosowanie analizy konotacyjnej Ernesta Boescha do interpretacji obrazu Rafaela Santi „Adam i Ewa – grzech pierworodny”. „Studia Psychologica” 2014, nr 14 (1), s. 15–26.

Pilaszek M.: Procesy o czary w Polsce w wiekach XV–XVIII. Kraków 2008.

Podgórska B., Podgórski A.: Encyklopedia demonów. Diabły, diabełki, jędze, skrzaty, boginki… i wiele innych. Wrocław 2000.

Potkowski E.: Czary i czarownice. Warszawa 1970.

Russell J.B.: Krótka historia czarownictwa. Przeł. J. Rybski. Wrocław 2003.

Samp J.: Droga na sabat. Gdańsk 1981.

Szot-Radziszewska E.: Ludowy obraz czarownicy świętokrzyskiej w świadomości mieszkańców Kielecczyzny w świetle historycznych i współczesnych źródeł etnograficznych. W: Czary, alchemia, opętanie na przestrzeni stuleci. Studia przypadków. Red. J. Pietrzak-Thébaut, Ł. Cybulski. Warszawa 2015, s. 291–303.

Thurston R.: Polowanie na czarownice. Dzieje prześladowań czarownic w Europie i Ameryce Północnej. Warszawa 2008.

Toboła-Feliks M.: Co czarownica w kotle warzyła? Od magii i rytuału do praktyk leczniczych wiejskich zielarek. W: Doświadczenie choroby w perspektywie badań interdyscyplinarnych. T. 6: Ciało, choroby i świadomość społeczna – społeczne i metafizyczne aspekty profilaktyki i terapii. Red. B. Płonka-Syroka, M. Dąsal. Warszawa 2020, s. 85–104.

Tomicki R.: Religijność ludowa. W: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej. T. 2. Red. M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka. Wrocław 1981.

Tresidder J.: Słownik symboli. Ilustrowany przewodnik po tradycyjnych wyobrażeniach obrazowych, znakach ikonicznych i emblematach. [Przeł. B. Stokłosa]. Warszawa 1997, s. 155–169.

Tuwim J.: Czary i czarty polskie oraz Wypisy czarnoksięskie. Warszawa 1924.

Wijaczka J.: Magia i czary. Polowanie na czarownice i czarowników w Prusach Książęcych w czasach wczesnonowożytnych. Toruń 2008.

Zdziechiewicz A.: Staropolskie polowania na czarownice. Katowice 2004.

Pobierz

Opublikowane : 2021-06-29


Toboła-FeliksM. (2021). Sabat czarownic jako figura demonizująca noc. Studia Etnologiczne I Antropologiczne, 21(1), 1-19. https://doi.org/10.31261/SEIA.2021.21.01.01

Magdalena Toboła-Feliks 
Muzeum Historii Katowic  Polska
https://orcid.org/0000-0002-5421-9484




Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.

Właściciele praw autorskich do nadesłanych tekstów udzielają Czytelnikowi prawa do korzystania z dokumentów pdf zgodnie z postanowieniami licencji Creative Commons 4.0 International License: Attribution-Share-Alike (CC BY-SA 4.0). Użytkownik może kopiować i redystrybuować materiał w dowolnym medium lub formacie oraz remiksować, przekształcać i wykorzystywać materiał w dowolnym celu.

1. Licencja

Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego zapewnia natychmiastowy otwarty dostęp do treści swoich czasopism na licencji Creative Commons BY-SA 4.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Autorzy publikujący w tym czasopiśmie zachowują wszelkie prawa autorskie i zgadzają się na warunki wyżej wymienionej licencji CC BY-SA 4.0.

2. Oświadczenie Autora

Autor deklaruje, że artykuł jest oryginalny, napisany przez niego (i współautorów), nie był wcześniej publikowany, nie zawiera stwierdzeń niezgodnych z prawem, nie narusza praw innych osób, jest przedmiotem praw autorskich, które przysługują wyłącznie autorowi i jest wolny od wszelkich praw osób trzecich, a także, że autor uzyskał wszelkie niezbędne pisemne zgody na cytowanie z innych źródeł.

Jeśli artykuł zawiera materiał ilustracyjny (rysunki, zdjęcia, wykresy, mapy itp.), Autor oświadcza, że wskazane dzieła są jego dziełami autorskimi, nie naruszają niczyich praw (w tym osobistych, m.in. prawa do dysponowania wizerunkiem) i posiada do nich pełnię praw majątkowych. Powyższe dzieła udostępnia jako część artykułu na licencji „Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe”.

UWAGA! Bez określenia sytuacji prawnej materiału ilustracyjnego oraz załączenia stosownych zgód właścicieli majątkowych praw autorskich publikacja nie zostanie przyjęta do opracowania redakcyjnego. Autor/autorka oświadcza równocześnie, że bierze na siebie wszelką odpowiedzialność w przypadku podania nieprawidłowych danych (także w zakresie pokrycia kosztów poniesionych przez Wydawnictwo UŚ oraz roszczeń finansowych stron trzecich).

3. Prawa użytkownika

Zgodnie z licencją CC BY-SA 4.0 użytkownicy mogą udostępniać (kopiować, rozpowszechniać i przekazywać) oraz adaptować (remiksować, przekształcać i tworzyć na podstawie materiału) artykuł w dowolnym celu, pod warunkiem, że oznaczą go w sposób określony przez autora lub licencjodawcę.

4. Współautorstwo

Jeśli artykuł został przygotowany wspólnie z innymi autorami, osoba zgłaszająca niniejszy formularz zapewnia, że została upoważniona przez wszystkich współautorów do podpisania niniejszej umowy w ich imieniu i zobowiązuje się poinformować swoich współautorów o warunkach tej umowy.

Oświadczam, że w przypadku nieuzgodnionego z redakcją i/lub wydawcą czasopisma wycofania przeze mnie tekstu z procesu wydawniczego lub skierowania go równolegle do innego wydawcy zgadzam się pokryć wszelkie koszty poniesione przez Uniwersytet Śląski w związku z procedowaniem mojego zgłoszenia (w tym m.in. koszty recenzji wydawniczych).