Zwierzęcy cmentarz z „Pana Tadeusza". Mickiewiczowska zootanatologia w świetle wiedzy indygenicznej

Anna Filipowicz
https://orcid.org/0000-0002-6779-6643

Abstrakt

Artykuł jest próbą nieantropologicznej lektury mówiącego o zwierzęcym cmentarzu fragmentu Pana Tadeusza. Odczytywany w świetle wiedzy indygenicznej Mickiewiczowski matecznik okazuje się pod wieloma względami reliktem animistycznej wyobraźni, w której ludzie i nie-ludzie mają podobny ontologiczny status. Czerpiąc z zakorzenionej w bezpośrednim doświadczeniu ludowej wiedzy, poeta antycypuje również całkiem współczesne przyrodoznawcze rozpoznania – te o „duchowym życiu zwierząt” oraz ich zbieżnych z ludzkimi mortualnych zwyczajach.


Słowa kluczowe

indigenous knowledge; ethnoethology; enthozoology; animism; umwelt

Baratay Èric. 2014. Zwierzęcy punkt widzenia. Inna wersja historii. Przeł. Paulina Tarasewicz. Gdańsk: Wydawnictwo w Podwórku.

Binczycka Elżbieta. 2016. „Animist realism. Współczesne mitoznawstwo a komparatystyka literacka”. Rocznik Komparatystyczny 7: 103-115.

Bogdanowicz A. J. 1895. Pierieżytki driewniago mirosoziercanija u Biełorussow. Grodno.

Brensing Karsten. 2018. Misterium życia zwierząt. Przeł. Ewa Walewska-Wilk, Rafał Sarna. Warszawa: Amber.

Buliński Tarzycjusz. 2011. Ludzie, zwierzęta i inne byty w świecie Indian Amazonii. Wstęp do perspektywizmu, W Ludzie i Nie-Ludzie. Perspektywa socjologiczno-antropologiczna. Red. Adriana Mica, Paweł Łuczeczko, 89-113. Pszczólki: Wydawnictwo Orbis Exterior.

Chyc Paweł. 2008. Początek religii? Koncepcja animizmu, W Człowiek, Społeczeństwo, Wiara. Studia interdyscyplinarne. Red. Bartłomiej Stawiarski, Sylwia Rodak, 114-128, Wrocław: Wydawnictwo Instytutu Historycznego Uniwersytetu Wrocławskiego.

Cravalho Mark. 1999. „Shameless creature. An Ethnozoology of the Amazon River dolphin”. Ethology 38 (1): 47-58.

Domańska Ewa. 2014. „Retroactive Ancestral Constitution, New Animism and Alter-Native Modernities”. Storia Della Storiografia vol. 65 (1): 61-76.

Domańska Ewa. 2017. Nekros, Wprowadzenie do ontologii martwego ciała. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

de Fanti Silvano. 2005. „Kariera Panatadeuszowego «matecznika»”. Pamiętnik Literacki 4:173-183.

Harvey Graham. 2006. Animism. Respecting the Living World. New York: Columbia University Press.

Ingold Tim. 1994. „Preface to the paperback edition”,. W What is an Animal? Red. Tim Ingold, iv-xviii. London-New York: Routledge 1994. s. XXIV

Ingold Tim. 2003. Kultura i postrzeganie środowiska. Przeł. Grzegorz Pożarlik. W Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Red. Marian Kempny, Ewa Nowicka, 72-86. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Lestel Dominique, Florence Brunois, Florence Gaunet. 2006. „Towards an etho-ethnology and an ethno-ethology”. Social Sciences Information 45: 155-177.

Levi-Strauss Claude. 1969. Myśl nieoswojona. Przeł. Andrzej Zajączkowski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Mościcki Paweł. 2009. „Zwierzę, które umieram. Heidegger, Derrida, Agamben”. Konteksty 4: 61-69.

Nawarecki Aleksander, Marek Bieńczyk, Dorota Siwicka. 1998. Tajemnice zwierząt. Tryptyk. W Tajemnice Mickiewicza. Red. Marta Zielińska, 181-215. Warszawa: Wydawnictwo IBL.

Nawarecki Aleksander. 2015. Zoofilologia pod auspicjami augurów. W Zwierzęta i ich ludzie. Zmierzch antropocentrycznego paradygmatu. Red. Anna Barcz, Dorota Łagodzka, 149-169. Warszawa: Wydawnictwo IBL.

Mickiewicz Adam. 1999. Dzieła. T. III. Dramaty. Oprac. Zofia Stefanowska, Warszawa: Czytelnik.

Mickiewicz Adam. 1969. Dzieła wszystkie. T. 4. Pan Tadeusz. Oprac. Konrad Górski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Opulski Rafał. 2005. Doświadczenia religijne zwierząt – prawda czy fikcja. W Człowiek – zwierzę, człowiek – maszyna. Red. Adriana Celińska, Kajetana Fidler, 89-97. Kraków: Archipelagi Kultury.

Pierotti Raymond, Daniel Wildcat. 2000. „Traditional Ecological Knowledge”. Ecological Applications 10 (5): 1333-1340.

Piwińska Marta. 2003. Wolny myśliwy. Osiem prób czytania Mickiewicza. Gdańsk: słowo/obraz terytoria.

Pobojewska Aldona. 2011. „Nowa biologia Jakoba von Uexkülla”. Przegląd Filozoficzno-Literacki 2–3 (31): 37-62.

Rostafiński Józef. 1921. Las, bór, puszcza, matecznik jako natura i baśń w poezji Mickiewicza. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

Skwarczyńska Stefania. 1954. Wstęp do nauki o literaturze. T.1. Warszawa: PAX.

Stefanowska Zofia. 1976. Próba zdrowego rozumu. Studia o Mickiewiczu. Warszawa: Państowy Instytut Wydawniczy.

Świerk Kacper. 2013. „Perspektywizm, miłość i cykady. Uczucia, transformacje i etos w opowieści Jerinti z folkloru Indian Matsigenka”. Indigena 3 (1): 26-51.

Ubertowska Aleksandra. 2017. „Pisanie puszczy. Ekonomie dyskursu ekokrytycznego i postkolonialnego”. Teksty Drugie 6: 193-208.

Willerslev Rane. 2007. Soul Hunters. Hunting, Animism and Personhood among the Siberian Yukaghirs. Berkeley: University of California Press.

Viveiros de Gastro Eduardo B. 1998. „Cosmological Deixis and Amerindian Perspectivism”. Journal of the Royal Anthropological Institute 4 (3): 469-488.

Viveiros de Castro Eduardo B. 2004. „Perspectival Anthropology and the Method of Controlled Equivocation”. Tipiti. Journal of the Society for the Anthropology of Lowland South America 1: 3-22.

Viveiros de Castro Eduardo B. 2013. „Some Reflections on the Notion of Species in History and Anthropology”. BIO/ZOE 10(1): 1-7.

Wohlleben Peter. 2017. Duchowe życie zwierząt. Przeł. Ewa Kochanowska. Kraków: Wydawnictwo Otwarte.


Opublikowane : 2019-12-25


FilipowiczA. (2019). Zwierzęcy cmentarz z „Pana Tadeusza". Mickiewiczowska zootanatologia w świetle wiedzy indygenicznej. Zoophilologica, (5), 185-201. https://doi.org/10.31261/ZOOPHILOLOGICA.2019.05.15

Anna Filipowicz 
Uniwersytet Gdański  Polska
https://orcid.org/0000-0002-6779-6643

Anna Filipowicz – dr hab., pracuje w Katedrze Teorii Literatury i Krytyki Artystycznej (Instytut Filologii Polskiej, Uniwersytet Gdański). Obecnie zajmuje się polską literaturą współczesną odczytywaną z perspektywy filozofii posthumanizmu oraz studiów nad zwierzętami. Autorka książek Sztuka mięsa. Somatyczne oblicza poezji (Gdańsk 2013) i (Prze)zwierzęcenia. Poetyckie drogi do postantropocentryzmu (Gdańsk 2017).