Praca zdalna podczas pandemii COVID-19 i prawo do bycia offline – konsekwencje dla udziału kobiet w cyfrowym świecie pracy

Andrea Franconi
https://orcid.org/0000-0002-0929-9286
Kamila Naumowicz
https://orcid.org/0000-0002-0953-0708

Abstrakt

Dostęp do najnowszych technologii jest kluczowy dla osiągnięcia integracji cyfrowej. Jednak w wielu krajach, w tym w gospodarkach krajów należących do grupy G20, nierówności strukturalne (np. w zakresie dochodów, wykształcenia i możliwości zatrudnienia), zwiększają bariery w dostępie do technologii i możliwości jej wykorzystania, których kobiety mogą doświadczać bardziej dotkliwie niż mężczyźni. Wśród rozwiązań ułatwiających kobietom działalność zarobkową często promuje się elastyczne formy pracy (w tym pracę zdalną). Przeprowadzone w kilku krajach badania pokazują jednak, że świat pracy cyfrowej może jeszcze bardziej scementować tradycyjne role płciowe. Nierówność płci w sferze cyfrowej została uznana za poważną przeszkodę na drodze do osiągnięcia sprawiedliwości społecznej, zwłaszcza że Czwarta Rewolucja Przemysłowa nadal zwiększa tempo zmian technologii informacyjnych i komunikacyjnych. W miarę postępującego uzależniania społeczeństw od technologii cyfrowych, wizja pełnego uczestnictwa kobiet w gospodarkach cyfrowych oddala się.

Raporty dochodzące z różnych stron świata pokazują, że podczas kryzysu wywołanego pandemią COVID-19 wspomniane nierówności ulegają pogłębieniu, że w skali globalnej kobiety dotknięte są skutkami społeczno-ekonomicznymi pandemii w stopniu większym niż mężczyźni. Wiele kobiet zmuszonych jest łączyć wzrost nieodpłatnej opieki z wymaganiami pracy zarobkowej, która teraz najczęściej przyjmuje nowe formy (cyfrowy świat pracy, praca zdalna) wraz z ich konsekwencjami. Konieczność godzenia aktywności zawodowej i życia rodzinnego odciska się poważnym piętnem na dobrostanie kobiet.

Przed pandemią COVID-19 kobiety na całym świecie wykonywały prawie trzy razy więcej nieodpłatnej opieki i pracy domowej niż mężczyźni. Po wybuchu pandemii, nakład pracy opiekuńczej w domu wzrósł wykładniczo. Kobiety nie tylko stają przed bezpośrednimi wyzwaniami, jakie niesie pandemia, lecz jednocześnie doświadczają pogłębiających się nierówności. W szczególności zamknięcie szkół i przedszkoli ujawniło, jak nietrwały jest udział kobiet w gospodarce zarobkowej. Zamknięcie instytucji sprawujących opiekę na dziećmi oraz izolacja domowa przeniosły pracę opiekuńczą z płatnej sfery gospodarki (przedszkola, szkoły, opiekunki do dzieci) do sfery aktywności niezarobkowej. Tutaj należy upatrywać źródła wielu nierówności doświadczanych przez kobiety. Podczas gdy zarówno kobiety jak i mężczyźni na całym świecie dotkliwie odczuwają ekonomiczne skutki pandemii, to kobiety doznają o wiele większego skrępowania w sferze działalności zarobkowej.

Idea prawa do rozłączenia się (przejścia w tryb offline) ma na celu wyznaczenie granic korzystania z komunikacji elektronicznej po godzinach pracy i zapewnienie pracownikom prawa do nieangażowania w wykonywanie czynności związanych z pracą zawodową podczas przebywania w domu. Prawo to jest często rozumiane nie tylko jako prawo do przejścia w tryb offline; umożliwia ono również uniknięcie nagany za brak kontaktu oraz eliminuje nagradzanie pracownika za stałe pozostawanie w kontakcie.

Role i stereotypy społeczne i kulturowe powodują, że kobiety ponoszą większą odpowiedzialność za swoje rodziny i dom niż mężczyźni i mogą nie być w stanie pozostać w kontakcie po zakończeniu formalnego dnia pracy, nawet jeśli by tego chciały. Dotyczy to w szczególności matek samotnie wychowujących dzieci, dla których prawo do przejścia w tryb offline mogłoby mieć proporcjonalnie większy pozytywny wpływ niż w przypadku innych pracowników.

W artykule zastanawiamy się, w jaki sposób wskazane wyżej relacje strukturalne i społeczne, w których uczestniczą i których doświadczają kobiety, wiążą się z cyfrowym środowiskiem pracy i prawem do przejścia w tryb offline. Zwracamy szczególną uwagę na równowagę między pracą zawodową i życiem rodzinnym i na sprawiedliwy podział obowiązków rodzinnych i domowych.


Słowa kluczowe

praca zdalna; pandemia; prawo do przejścia w tryb offline; równość płci; dyskryminacja

Cabrelli D., Graveling R. (2019). Health and safety in the workplace of the future. Available at: https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2019/638434/IPOL_BRI(2019)638434_EN.pdf

D´Alessandro, Mercedes (2017). Feminist Economics. Argentina, South American.

Eurofound (2020), Industrial relations dictionary. Right to disconnect, https://www.eurofound.europa.eu/observatories/eurwork/industrial-relationsdictionary/right-to-disconnect.

Eurofound (2020), Living, working and COVID-19 dataset, Dublin. Available at: http://eurofound.link/covid19data.

Eurofound (2020), Telework and ICT-based mobile work: Flexible working in the digital age, New forms of employment series, Luxembourg. Available at: https://www.eurofound.europa.eu/publications/report/2020/teleworkand-ict-based-mobile-work-flexible-working-in-the-digital-age.

Eurofound (2020), Working during COVID-19 dataset. Available at: https://www.eurofound.europa.eu/data/covid-19/working-teleworking.

Eurofound (2020). Living, working and COVID-19, Luxembourg. Available at: https://www.eurofound.europa.eu/publications/report/2020/living-working-and-covid-19#tab-01.

European Parliament resolution of 21 January 2021 with recommendations to the Commission on the right to disconnect (2019/2181(INL)). Available at: https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-9-2021-0021_

EN.html.

European Social Partners Framework Agreement on Digitalisation (2020). Available at: https://www.etuc.org/en/document/eu-social-partners-agreement-digitalisation.

Federici, Silvia (2012), Revolution at Point Zero: Housework Reproduction; and Feminist Struggle. California, PM Press.

ILO (1919), Convention on working hours (industry) (Nro 1).

ILO (1981) Workers with Family Responsibilities Convention, 1981 (No. 156).

ILO (2013). Resolution I. Resolution on the statistics of work, occupation and underutilization of the labor force. Adopted by the 19th International Conference of Labor Statisticians, October (Geneva).

ILO (2016). Own use production work (II) – Services for own final use. Paper presented at the Workshop analysis of experimental studies on the labor force survey, Statistics Department 15–18 November. Geneva.

ILO and Gallup (2017): Towards a better future for women and work: Voices of women and men. Available at: http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/- -dcomm/---publ/documents/publication/wcms_546256.

pdf (p. 45) (full report in English and press release in Spanish entitled «Towards a better future for women at work: the opinion of women and of men”. Available at: http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---europe/---rogeneva/---ilo-madrid/documents/genericdocument/wcms_548308.pdf).

ILO (2017) Global employment trends for youth 2017: Paths to a better working future. Geneva.

ILO (2018). Resolution concerning statistics of labor relations, Resolution I, 20th International Conference of Labor Statisticians, 10–19 October. Geneva.

ILO (2019). A Quantum Leap for Gender Equality: For a Better Future of Work for All. Geneva.

ILO (2019). Centenary Declaration. Geneva.

ILO (2019). Report of the Commission for the Future of Work: Work for a Better Future. Available at https://www.ilo.org/global/publications/books/WCMS_662410/lang--en/index.htm.

ILO (2019). Report to the World Commission on the Future of Work. Geneva.

ILO (2020). ILO Observatory: COVID-19 and the world of work. Fifth edition Updated estimates and analysis. Available at https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/@dgreports/@dcomm/documents/briefingnote/wcms_749470.pdf

ILO (2020), Teleworking during the COVID-19 pandemic and beyondA Practical Guide, Geneva. Available at: https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---travail/documents/instructionalmaterial/wcms_751232.pdf

ILO (2020). The COVID-19 response: Getting gender equality right for a better future for women at work. Available at https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/---gender/documents/publication/wcms_744685.pdf

Lewis, Helen (2020). The Coronavirus Is a Disaster for Feminism. Pandemics affect men and women differently. Article for The Atlantic. Available at https://www.theatlantic.com/international/archive/2020/03/feminism-womens-rights-coronavirus-covid19/608302/

Marcal, Katerine (2016), Who made Adam Smith´s dinner? A history of women and the economy, Buenos Aires, Debate.

Messenger J. et al. (2017). Working anytime, anywhere: The effects on the world of work, ILO-Eurofound Research report, Luxemburg. Available at: https://www.ilo.org/global/publications/books/WCMS_544138/lang--en/index.htm

Nussbaum, MC 2017. “Preface”, in M. Lansky, J. Ghosh, D. Méda and U. Rani (eds.): Women, gender and work: Social choices and inequalities, vol. 2, pp. vii-x. Geneva, ILO.

Palomeque Lopez, MC (1991). The Reason for Labor Law in Labor Law and Ideology.

Salvador, Soledad (2007) Contributions for the elaboration of a satellite account of unpaid work in Uruguay. Center Interdisciplinary of Studies on Development.

Seron, C.; Silbey , SS; Cech, E .; Rubineau , B. 2016. “Persistence is cultural: Professional socialization and the reproduction of sex segregation”, Work and Occupations, vol. 43, no. 2, pp. 178 - 214.

UNI Global Union (2019), The Right to Disconnect: Best Practices, p. 5. Available at: https://www.uniglobalunion.org/sites/default/files/imce/right_to_disconnect-en.pdf

UN-Women (2018). Turning promises into action: Gender equality in the 2030 Agenda for Sustainable Development New York.

UN-Women (2020). Policy brief: The impact of COVID-19 on women. Available at https://www.unwomen.org/en/digital-library/publications/2020/04/policy-brief-the-impact-of-covid-19-on-women

Waring, Mariling (1999); Counting for Nothing: What men value and what women are worth, Toronto, University of Toronto Press.


Opublikowane : 2021-06-24


FranconiA., & NaumowiczK. (2021). Praca zdalna podczas pandemii COVID-19 i prawo do bycia offline – konsekwencje dla udziału kobiet w cyfrowym świecie pracy. Z Problematyki Prawa Pracy I Polityki Socjalnej, 19(2), 1-20. https://doi.org/10.31261/zpppips.2021.19.09

Andrea Franconi 
University of Buenos Aires  Argentyna
https://orcid.org/0000-0002-0929-9286
Kamila Naumowicz 
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie  Polska
https://orcid.org/0000-0002-0953-0708




Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.

Właściciele praw autorskich do nadesłanych tekstów udzielają Czytelnikowi prawa do korzystania z dokumentów pdf zgodnie z postanowieniami licencji Creative Commons 4.0 International License: Attribution-Share-Alike (CC BY-SA 4.0). Użytkownik może kopiować i redystrybuować materiał w dowolnym medium lub formacie oraz remiksować, przekształcać i wykorzystywać materiał w dowolnym celu.

1. Licencja

Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego zapewnia natychmiastowy otwarty dostęp do treści swoich czasopism na licencji Creative Commons BY-SA 4.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Autorzy publikujący w tym czasopiśmie zachowują wszelkie prawa autorskie i zgadzają się na warunki wyżej wymienionej licencji CC BY-SA 4.0.

2. Oświadczenie Autora

Autor deklaruje, że artykuł jest oryginalny, napisany przez niego (i współautorów), nie był wcześniej publikowany, nie zawiera stwierdzeń niezgodnych z prawem, nie narusza praw innych osób, jest przedmiotem praw autorskich, które przysługują wyłącznie autorowi i jest wolny od wszelkich praw osób trzecich, a także, że autor uzyskał wszelkie niezbędne pisemne zgody na cytowanie z innych źródeł.

Jeśli artykuł zawiera materiał ilustracyjny (rysunki, zdjęcia, wykresy, mapy itp.), Autor oświadcza, że wskazane dzieła są jego dziełami autorskimi, nie naruszają niczyich praw (w tym osobistych, m.in. prawa do dysponowania wizerunkiem) i posiada do nich pełnię praw majątkowych. Powyższe dzieła udostępnia jako część artykułu na licencji „Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe”.

UWAGA! Bez określenia sytuacji prawnej materiału ilustracyjnego oraz załączenia stosownych zgód właścicieli majątkowych praw autorskich publikacja nie zostanie przyjęta do opracowania redakcyjnego. Autor/autorka oświadcza równocześnie, że bierze na siebie wszelką odpowiedzialność w przypadku podania nieprawidłowych danych (także w zakresie pokrycia kosztów poniesionych przez Wydawnictwo UŚ oraz roszczeń finansowych stron trzecich).

3. Prawa użytkownika

Zgodnie z licencją CC BY-SA 4.0 użytkownicy mogą udostępniać (kopiować, rozpowszechniać i przekazywać) oraz adaptować (remiksować, przekształcać i tworzyć na podstawie materiału) artykuł w dowolnym celu, pod warunkiem, że oznaczą go w sposób określony przez autora lub licencjodawcę.

4. Współautorstwo

Jeśli artykuł został przygotowany wspólnie z innymi autorami, osoba zgłaszająca niniejszy formularz zapewnia, że została upoważniona przez wszystkich współautorów do podpisania niniejszej umowy w ich imieniu i zobowiązuje się poinformować swoich współautorów o warunkach tej umowy.

Oświadczam, że w przypadku nieuzgodnionego z redakcją i/lub wydawcą czasopisma wycofania przeze mnie tekstu z procesu wydawniczego lub skierowania go równolegle do innego wydawcy zgadzam się pokryć wszelkie koszty poniesione przez Uniwersytet Śląski w związku z procedowaniem mojego zgłoszenia (w tym m.in. koszty recenzji wydawniczych).